پرخاشگری کودکان همیشه با داد زدن، کتکزدن یا شکستن وسایل همراه نیست. گاهی خشم در قالب سکوت طولانی، قهر، فاصله گرفتن از دیگران یا رفتارهای تلافیجویانه بروز میکند و از نگاه والدین صرفاً بدخلقی یا لجبازی به نظر میرسد. یک روانشناس تأکید میکند برای شناخت پرخاشگری کودک باید علاوه بر رفتار ظاهری، به شدت و تکرار آن و همچنین احساسات و نیازهای پنهان پشت این رفتار توجه کرد.
تفاوت لجبازی طبیعی با پرخاشگری در کودکان
شبنم دوستی، روانشناس، در گفتوگو با ایسنا توضیح داد که مخالفت کردن و اصرار بر خواستهها همیشه نشانه پرخاشگری یا اختلال رفتاری نیست. کودکان گاهی با «نه» گفتن و مقاومت در برابر خواسته دیگران، تلاش میکنند استقلال و نظر خود را نشان دهند.
به گفته او، برای ارزیابی رفتار کودک باید موقعیت بروز مخالفت، شدت واکنش و شیوه ابراز ناراحتی بررسی شود. تفاوت مهم این است که آیا کودک صرفاً مخالفت میکند یا خشم خود را با فریاد، کتک زدن، پرتاب وسایل و آسیب رساندن به دیگران نشان میدهد.
دوستی تأکید کرد که خشم بهخودیخود احساسی طبیعی است و هدف از تربیت کودک نباید جلوگیری کامل از عصبانی شدن باشد. مهم این است که کودک احساس خود را بشناسد، دلیل ناراحتیاش را درک کند و بدون آسیب زدن به خود یا دیگران، آن را به شکل مناسبی بیان کند.
نشانههای پرخاشگری خاموش و پنهان
پرخاشگری همیشه شکل آشکار و پرسروصدایی ندارد. برخی کودکان خشم خود را از طریق رفتارهایی نشان میدهند که ممکن است در نگاه اول چندان جدی به نظر نرسند، از جمله:
- قهر کردن مکرر یا سکوت طولانی در واکنش به ناراحتی.
- فاصله گرفتن از اعضای خانواده یا دوستان.
- غر زدن و نشان دادن نارضایتی به شکل غیرمستقیم.
- رفتارهای تلافیجویانه در ارتباط با دیگران.
- امتناع مکرر از گفتوگو یا همکاری پس از بروز اختلاف.
این رفتارها ممکن است راهی برای بیان احساساتی باشند که کودک هنوز توانایی توضیح دادن آنها را ندارد. ترس، تنهایی، احساس طردشدگی و نادیده گرفته شدن از جمله هیجاناتی هستند که میتوانند در پس خشم کودک قرار داشته باشند.
با این حال، هر بار قهر کردن یا سکوت به معنای پرخاشگری نیست. به گفته این روانشناس، والدین باید به شرایط بروز رفتار، میزان تکرار، شدت آن و تأثیری که بر روابط اجتماعی کودک میگذارد توجه کنند.
پرخاشگری در خردسالی، دبستان و نوجوانی چه تفاوتی دارد؟
شکل بروز خشم با رشد کودک تغییر میکند؛ زیرا توانایی شناخت احساسات، مهارتهای کلامی و قدرت کنترل هیجانها در سنین مختلف یکسان نیست. به همین دلیل، شیوه مواجهه با پرخاشگری نیز باید متناسب با مرحله رشد کودک انتخاب شود.
خردسالی؛ خشم بیشتر به شکل رفتارهای جسمانی
در سالهای نخست کودکی، پرخاشگری معمولاً به شکل واکنشهای مستقیم و جسمانی دیده میشود. کودک ممکن است هنگام ناکامی، مخالفت دیگران یا نرسیدن به خواسته خود گریه کند، فریاد بزند، دیگران را بزند یا وسایل را پرت کند.
در این دوره، توانایی شناخت و بیان احساسات و همچنین کنترل تکانهها هنوز در حال رشد است. بنابراین ممکن است کودک نتواند ناراحتی خود را با کلمات توضیح دهد و آن را از طریق رفتار نشان دهد.
سن دبستان؛ نقش کلمات و روابط دوستانه
با افزایش مهارتهای زبانی و شناختی در سن دبستان، شکل ابراز خشم متنوعتر میشود. کودک علاوه بر واکنشهای جسمانی ممکن است از توهین، تهدید، قهر یا رفتارهای طردکننده و تلافیجویانه در روابط دوستانه استفاده کند.
برداشت کودک از رفتار دیگران نیز در این سن اهمیت پیدا میکند. برای مثال، ممکن است یک رفتار ساده از سوی دوستش را نشانه بیتوجهی یا طرد شدن بداند و در واکنش به آن بهشدت عصبانی شود.
نوجوانی؛ خشم در پی احساس بیاحترامی یا محدودیت
در دوره نوجوانی، خشم میتواند با احساس نادیده گرفته شدن، محدود شدن استقلال، طردشدگی یا بیاحترامی ارتباط داشته باشد. نوجوان ممکن است ناراحتی خود را از طریق بحث و تعارض با والدین، پرخاشگری کلامی، کنارهگیری یا رفتارهای تلافیجویانه نشان دهد.
به گفته دوستی، افکار خشمبرانگیز، برداشتهای ذهنی و نشخوار فکری نیز در این دوره نقش مهمی دارند. بنابراین برای شناخت علت رفتار نوجوان، تنها مشاهده واکنش بیرونی کافی نیست و باید احساسات و افکار زمینهساز آن نیز بررسی شود.
پشت خشم کودک چه نیاز برآوردهنشدهای قرار دارد؟
این روانشناس پرخاشگری را در برخی موارد پیامی درباره یک نیاز یا احساس حلنشده دانست. ترس، تنهایی، شرم، طردشدگی، نادیده گرفته شدن و احساس دوستداشتنی نبودن میتوانند در پس رفتارهای پرخاشگرانه قرار داشته باشند.
برای نمونه، کودکی که تصور میکند به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد، ممکن است از طریق رفتارهای پرخاشگرانه تلاش کند توجه اطرافیان را به دست آورد. در مقابل، نوجوانی که احساس میکند استقلال یا حریم شخصیاش نادیده گرفته شده است، ممکن است نارضایتی خود را به شکل خشم و تعارض با والدین بروز دهد.
از این رو، شناخت علت پرخاشگری نیازمند بررسی موقعیتهای تحریککننده خشم، افکار کودک و احساسات زیربنایی اوست. تمرکز صرف بر متوقف کردن رفتار ظاهری، ممکن است باعث نادیده ماندن مسئله اصلی شود.
روش برخورد با پرخاشگری باید متناسب با سن کودک باشد
به اعتقاد دوستی، نمیتوان برای همه کودکان و نوجوانان یک روش یکسان در نظر گرفت. شیوه کمک به آنها باید با سطح رشد و تواناییهایشان هماهنگ باشد:
- در خردسالی: استفاده از بازی و فعالیتهای عینی برای شناخت و بیان احساسات میتواند مفید باشد.
- در سن دبستان: آموزش شناخت هیجانها و مهارتهای رفتاری به کودک کمک میکند ناراحتی خود را بهتر مدیریت کند.
- در نوجوانی: گفتوگو، بررسی افکار و برداشتهای ذهنی و آموزش مهارت حل مسئله اهمیت بیشتری دارد.
در تمام این مراحل، هدف نباید سرکوب خشم باشد؛ بلکه باید به کودک کمک کرد احساسات خود را بشناسد و آنها را به شیوهای سالم و بدون آسیب بیان کند.
کودک پرخاشگر به شنیده شدن نیاز دارد
پرخاشگری همیشه صرفاً یک رفتار نامناسب نیست و گاهی میتواند نشانه نیازی باشد که کودک راه مناسبی برای بیان آن پیدا نکرده است. توجه به احساسات پشت رفتار، شناخت موقعیتهای تنشزا و انتخاب شیوه برخورد متناسب با سن، به والدین کمک میکند مسئله را دقیقتر درک کنند.
پیام اصلی این دیدگاه آن است که برای کمک به کودک، نباید فقط به خاموش کردن خشم توجه کرد. کودک باید فرصت داشته باشد درباره ناراحتی و خواستههایش حرف بزند و یاد بگیرد بدون آسیب رساندن به خود یا دیگران، احساساتش را بیان کند. گاهی آنچه در ظاهر سکوت یا لجبازی دیده میشود، تلاشی برای رساندن پیامی است که هنوز کلمات مناسبی برای بیان آن پیدا نشدهاند.




