فصل سوم کاوش‌های باستان‌شناسی تپه چشمه‌علی شهر ری از ۱۲ آبان ۱۴۰۵ آغاز شده است. این برنامه پژوهشی با هدف شناسایی لایه‌های قدیمی‌تر، بررسی پیوند میان دوره‌های پیش‌ازتاریخی و شناخت بیشتر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی ساکنان باستانی منطقه، به مدت ۴۵ روز ادامه خواهد داشت.
هدف فصل سوم کاوش‌های باستان‌شناسی چشمه‌علی چیست؟
این فصل از کاوش‌ها به سرپرستی حمیدرضا ولی‌پور، عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی، در چارچوب برنامه پنج‌ساله پژوهشی این دانشگاه انجام می‌شود.
به گفته سرپرست هیئت کاوش، باستان‌شناسان در فصل جدید ضمن ادامه بررسی ترانشه‌های پیشین، به دنبال دستیابی به لایه‌های قدیمی‌تر و مطالعه ارتباط میان دوره‌های نوسنگی، مس‌سنگی انتقالی و مس‌سنگی قدیم هستند. همچنین احتمال وجود شواهدی از افق‌های فرهنگی متأخرتر، از جمله دوره‌های مرتبط با آغاز نگارش، در این مرحله بررسی خواهد شد.
یافته‌های مهم دو فصل پیشین در تپه چشمه‌علی
دو فصل قبلی کاوش در این محوطه به شناسایی بقایای معماری یک سکونتگاه باستانی متعلق به حدود ۶۳۰۰ سال پیش و چندین مرحله ساخت‌وساز در دوره مس‌سنگی قدیم منجر شد.
از جمله یافته‌های مهم این کاوش‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مهرها و گل‌مهرها؛
- اثر مهرهای باقی‌مانده بر اشیا و مواد مختلف؛
- اشیای گلی موسوم به توکن؛
- شواهدی از فعالیت‌های فلزگری؛
- بقایای معماری و مراحل مختلف ساخت‌وساز در سکونتگاه باستانی.
بررسی این آثار می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره شیوه زندگی، مناسبات اقتصادی و ساختار اجتماعی جوامع پیش‌ازتاریخی منطقه ری و فلات مرکزی ایران فراهم کند.
چرا حفاظت از تپه چشمه‌علی اهمیت دارد؟
تپه چشمه‌علی با وجود جایگاه مهم خود در شناخت تاریخ باستانی فلات مرکزی ایران، طی دهه‌های گذشته تحت تأثیر گسترش بافت شهری آسیب‌های زیادی دیده است. این محوطه اکنون در میان ساختمان‌ها و خانه‌های مسکونی قرار گرفته و حفاظت از بقایای تاریخی آن به یکی از موضوعات مهم برنامه کاوش تبدیل شده است.
حمیدرضا ولی‌پور اعلام کرده است که در کنار اهداف علمی و پژوهشی، ایجاد سایت‌موزه چشمه‌علی نیز در دستور توجه هیئت کاوش قرار دارد. در همین راستا، طرح پیشنهادی سایت‌موزه و برآورد هزینه‌های اجرای آن تهیه و به مدیریت میراث فرهنگی شهر ری و مسئولان شهری ارائه شده است.
ایجاد چنین مجموعه‌ای می‌تواند زمینه حفاظت بهتر از آثار باقی‌مانده و معرفی یافته‌های باستان‌شناسی به بازدیدکنندگان را فراهم کند؛ البته اجرای این طرح به تصمیم‌گیری و اقدامات بعدی مسئولان مربوط وابسته است.
بازگشت باستان‌شناسان پس از حدود سه دهه توقف
کاوش‌های اخیر تپه چشمه‌علی از پاییز سال ۱۴۰۳ و پس از حدود سه دهه وقفه از سر گرفته شد. این محوطه پیش از آن نیز سابقه‌ای طولانی در پژوهش‌های باستان‌شناسی دارد و از نخستین مکان‌هایی در فلات مرکزی ایران است که مورد توجه کاوشگران قرار گرفته است.
نخستین کاوش‌ها در اوایل قرن بیستم
بر اساس گزارش‌های تاریخی، نخستین کاوش باستان‌شناختی در تپه چشمه‌علی در سال ۱۹۱۲ میلادی به سرپرستی ژاک دمورگان، باستان‌شناس فرانسوی و مسئول حفریات فرانسویان در شوش، انجام شد. این فعالیت از نخستین نمونه‌های کاوش باستان‌شناختی در فلات مرکزی ایران به شمار می‌رود؛ با این حال، کاوش‌های دمورگان ادامه پیدا نکرد و محوطه همچنان در معرض حفاری‌های غیرمجاز قرار داشت.
در سال ۱۹۲۴ میلادی نیز دایه، کاردار سفارت فرانسه در تهران، تپه چشمه‌علی را کاوش کرد. پس از آن، اریش اشمیت در فاصله سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۶ میلادی، طی سه فصل به کاوش در شهر باستانی ری پرداخت.
کاوش‌های اریش اشمیت و بررسی دوره‌های تاریخی ری
اریش اشمیت حدود ۹۰۰ مترمربع از تپه چشمه‌علی را کاوش کرد. این بررسی‌ها لایه‌های پیش‌ازتاریخی، آثار دوره اشکانی و گورستان اسلامی تپه را دربر می‌گرفت و با هدف مطالعه فرهنگ مس‌سنگی انجام شد؛ فرهنگی که پیش‌تر در تپه حصار دامغان نیز شناسایی شده بود.
فعالیت‌های اشمیت به تپه چشمه‌علی محدود نماند و بخش‌های دیگری از شهر باستانی ری، از جمله قلعه گبری، محوطه نزدیک مزار بی‌بی زبیده، تپه ارگ و نقاره‌خانه نیز بررسی شد. او همچنین در چال‌ترخان، خارج از ری، کاوش‌هایی انجام داد. با وجود اهمیت این پژوهش‌ها، نتایج کامل کاوش‌های وی هیچ‌گاه منتشر نشد.
ازسرگیری کاوش‌ها در سال ۱۳۷۶
در سال ۱۳۷۶، تپه چشمه‌علی بار دیگر به سرپرستی محمدرحیم صراف و حسن فاضلی نشلی کاوش شد. این پژوهش‌ها علاوه بر دستیابی به گاه‌نگاری مطلق، شواهدی از سه دوره نوسنگی جدید، مس‌سنگی انتقالی و مس‌سنگی قدیم را آشکار کرد.
چشمه‌علی؛ محوطه‌ای مهم برای شناخت تاریخ باستانی فلات مرکزی
تپه چشمه‌علی به دلیل برخورداری از لایه‌های فرهنگی متعلق به دوره‌های گوناگون، یکی از محوطه‌های مهم باستان‌شناسی در منطقه ری محسوب می‌شود. ادامه کاوش‌ها می‌تواند به روشن‌تر شدن توالی استقرارهای انسانی، تحولات فرهنگی و شیوه‌های معیشت جوامع پیش‌ازتاریخی کمک کند.
فصل سوم این پژوهش، علاوه بر جست‌وجوی لایه‌های قدیمی‌تر، فرصتی برای بررسی ارتباط میان دوره‌های مختلف و تکمیل شناخت باستان‌شناسان از این محوطه تاریخی است؛ محوطه‌ای که حفاظت از بقایای آن در کنار ادامه مطالعات علمی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
