مشکل کتاب‌نخواندن مخاطبان ایرانی را نمی‌توان فقط به سلیقه مردم یا کاهش علاقه به مطالعه نسبت داد. گاهی کتابی منتشر می‌شود، اما ناشر برای معرفی و تبلیغ آن برنامه‌ای ندارد و مخاطب حتی از وجود چنین اثری باخبر نمی‌شود. شیما جوادی، نویسنده رمان «عملیات لوتوس»، با بیان این دیدگاه معتقد است ضعف در بازاریابی کتاب، کم‌توجهی به نویسندگان جوان و نبود برنامه‌ریزی در صنعت نشر، از موانع مهم ارتباط میان کتاب و مخاطب هستند.
«عملیات لوتوس»؛ روایت تسخیر لانه جاسوسی از زاویه‌ای متفاوت
رمان «عملیات لوتوس» به واقعه تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸ می‌پردازد، اما به‌جای روایت مستقیم و آشنای این رویداد، داستان را از نگاه شخصیت‌هایی دنبال می‌کند که در جبهه مخالف دانشجویان پیرو خط امام قرار دارند. نویسنده برای ساخت این روایت، سراغ شخصیت‌هایی از جریان مجاهدین خلق رفته و تلاش کرده است فضای فکری، روابط و تصمیم‌های آن‌ها را در بستر حوادث تاریخی بازسازی کند.
شیما جوادی در گفت‌وگو درباره شکل‌گیری این رمان توضیح داده است که شناخت شخصیت‌های دانشجو و برخی چهره‌های مرتبط با مدیریت ماجرا دشواری چندانی برای او نداشته، اما پرداختن به شخصیت‌هایی مانند میرزا، اسد، فرنگیس، اکرم، عباس و تقی محمدی به مطالعات بیشتری نیاز داشته است.
او برای شناخت این فضا، موضوعاتی مانند خانه‌های تیمی، نام‌های تشکیلاتی، روابط درون‌گروهی و ازدواج‌های اجباری را بررسی کرده است. به گفته جوادی، برخی از این مناسبات می‌توانستند به نتایجی معکوس منجر شوند و افرادی، به‌ویژه زنان، در مقطعی از ادامه مسیر سازمانی خودداری کنند.
چالش نویسنده در ساخت شخصیت‌های رمان
جوادی یکی از دشواری‌های اصلی نوشتن «عملیات لوتوس» را رسیدن به جهان‌بینی و درون‌مایه‌ای می‌داند که بتواند شخصاً به آن باور داشته باشد. او تأکید کرده است که با سفارشی‌نویسی صرف مشکل دارد و معتقد است نویسنده باید نسبت به موضوع اثر خود انگیزه و علاقه داشته باشد.
او برای شخصیت اصلی داستان، ویژگی‌هایی مانند درون‌گرایی، سردی و نوعی رندی را در نظر گرفته است. این شخصیت برخلاف قهرمان پرحرف تجربه قبلی نویسنده در رمان «ماتروشکا»، کم‌حرف است و کمتر با خودش گفت‌وگو می‌کند.
برای انتقال اطلاعات مورد نیاز داستان، نویسنده شخصیتی برون‌گرا را در مقابل قهرمان درون‌گرا قرار داده است؛ شخصیتی که او را به صحبت کردن وادار می‌کند و زمینه آشنایی مخاطب با جزئیات ماجرا را فراهم می‌آورد. هر دو شخصیت نیز در داستان توانایی انجام عملیات شهری و کار با اسلحه را دارند و صرفاً در نقش ناظران خاموش ظاهر نمی‌شوند.
تحقیق درباره تسخیر سفارت آمریکا از دو زاویه متفاوت
یکی از چالش‌های شخصی جوادی در جریان تحقیق، پیش‌زمینه ذهنی او درباره واقعه تسخیر لانه جاسوسی بوده است. او می‌گوید هنگام مطالعه تلاش کرده از موضع یک نوجوان کنجکاو به موضوع نگاه کند و پرسش‌هایی درباره چرایی اتفاقات و تصمیم‌های افراد مطرح کند.
در جریان این تحقیقات، کتابی شامل مصاحبه با بیش از چهارصد نفر از دانشجویان حاضر در ماجرا، از سطوح مختلف تا اعضای مدیریت، به دست او رسیده است. هم‌زمان، کتابی از نویسندگان آمریکایی درباره این واقعه را نیز مطالعه کرده و با مقایسه روایت‌های دو طرف، به پرسش‌ها و برداشت‌های تازه‌ای رسیده است.
این مقایسه برای نویسنده فرصتی فراهم کرده تا روایت‌های متفاوت از یک رویداد تاریخی را کنار هم قرار دهد و درباره تصمیم‌ها، واکنش‌ها و اتفاقات داخل سفارت پرسش کند. او همچنین به تفاوت نگاه برخی دانشجویان به جایگاه اجتماعی و خاستگاه خانوادگی یکدیگر اشاره کرده و صداقت و پایبندی بعضی از آن‌ها به باورهای دوران جوانی‌شان را تأثیرگذار دانسته است.
چرا هنوز درباره تسخیر لانه جاسوسی جای روایت وجود دارد؟
به اعتقاد جوادی، با وجود انتشار کتاب‌ها و تولید برخی آثار نمایشی درباره تسخیر سفارت آمریکا، همچنان بخش‌های زیادی از این واقعه برای روایت ادبی ظرفیت دارند. او به‌ویژه بر اتفاقاتی تأکید می‌کند که پیش از ورود دانشجویان به سفارت رخ داده و زمینه‌ساز این رویداد شده‌اند.
این نویسنده معتقد است تاریخ شفاهی قابل‌توجهی درباره موضوع وجود دارد، اما بسیاری از این منابع به دلیل خام بودن و نیاز به صرف وقت و حوصله، کمتر مورد استفاده مخاطبان قرار می‌گیرند. از سوی دیگر، نوجوانان امروز برای پیدا کردن پاسخ پرسش‌های خود درباره تاریخ، بیشتر به محتوای آماده در شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های ویدئویی مراجعه می‌کنند.
او تأکید می‌کند «عملیات لوتوس» تنها روایت شخصی او از این واقعه است و نویسندگان دیگر نیز می‌توانند از زاویه‌های متفاوتی به آن نگاه کنند. از نظر جوادی، تاریخ معاصر ایران آن‌قدر جزئیات و ظرفیت داستان‌گویی دارد که همچنان موضوعات ناگفته بسیاری برای نویسندگان باقی مانده است.
روایت تاریخی؛ راهی برای شناخت اتفاقات امروز
جوادی معتقد است اگر نویسندگان روایت خود را از رویدادهای تاریخی ارائه نکنند، دیگران این خلأ را با روایت‌های خود پر می‌کنند. به باور او، داستان‌نویسی می‌تواند به مخاطب کمک کند تا از زاویه‌ای انسانی و ملموس با جریان‌ها و اتفاقات گذشته آشنا شود.
او با اشاره به برخی آثار نمایشی خارجی درباره تاریخ کشورها، معتقد است سینما و ادبیات در شکل‌گیری شناخت عمومی از جامعه و گذشته ملت‌ها نقش مهمی دارند. به گفته او، آثار داستانی حتی اگر مستقیماً با هدف آموزش تاریخ نوشته نشده باشند، می‌توانند تصویری از فرهنگ، مناسبات اجتماعی و تجربه تاریخی یک کشور ارائه دهند.
این نویسنده همچنین به ظرفیت‌های کمتر استفاده‌شده تاریخ ایران برای خلق رمان اشاره کرده و معتقد است نویسندگان باید بتوانند با روایت‌هایی صادقانه و متعهدانه، برداشت خود را از رویدادهای تاریخی در اختیار مخاطبان قرار دهند.
انتقاد از ناشران؛ کتاب منتشر می‌شود اما معرفی نمی‌شود
بخش مهمی از انتقادهای شیما جوادی به وضعیت صنعت نشر، به ضعف در معرفی و تبلیغ کتاب‌ها مربوط است. او معتقد است برخی ناشران برای تولید و انتشار کتاب هزینه می‌کنند، اما پس از ورود اثر به بازار، برنامه مشخصی برای دیده‌شدن آن ندارند.
به گفته جوادی، نمی‌توان از یک سو از کتاب‌نخواندن مردم گلایه کرد و از سوی دیگر برای معرفی آثار منتشرشده تلاش کافی نداشت. او تبلیغ مستمر محصولات تجاری را با وضعیت معرفی کتاب مقایسه می‌کند و می‌گوید همان‌طور که برای کالاهای مصرفی بارها تبلیغ انجام می‌شود، کتاب نیز به برنامه‌ریزی و تکرار در معرفی نیاز دارد.
او همچنین معتقد است معرفی یک اثر با اشاره صرف به فروش موفق آن در خارج از کشور یا نقل نظر منتقدان و مجلات خارجی کافی نیست؛ زیرا مخاطب ایرانی ممکن است این نشریات و منتقدان را نشناسد. ناشر باید بتواند ارزش و جذابیت کتاب را به زبانی قابل‌فهم برای مخاطب خود توضیح دهد.
ضعف برنامه‌ریزی در تبلیغات و همکاری با مروجان کتاب
جوادی از نبود برنامه‌ریزی مؤثر در همکاری برخی ناشران با کارشناسان کتاب، مروجان و بلاگرها نیز انتقاد کرده است. به اعتقاد او، انتخاب یک فرد برای معرفی کتاب به‌تنهایی کافی نیست و این همکاری باید با برنامه‌ریزی و پیگیری مستمر همراه باشد.
او همچنین به بی‌توجهی برخی ناشران به پیشنهاد همکاری نویسندگان جوان اشاره می‌کند. از نظر این نویسنده، تمرکز مداوم بر قالب‌های محدود و نداشتن شناخت کافی از تفاوت گونه‌های ادبی، می‌تواند مانع شکل‌گیری آثار متنوع و ارتباط بهتر با مخاطب شود.
جوادی تأکید می‌کند رمان و زندگی‌نامه داستانی ویژگی‌های متفاوتی دارند و نمی‌توان از نویسنده خواست اثری را به رمان تبدیل کند، اما هم‌زمان هیچ تغییری در شخصیت‌ها و ساختار آن ایجاد نشود. به باور او، چنین انتظاری نشان‌دهنده شناخت ناکافی از قالب‌های ادبی است.
نویسندگان جوان و ضرورت حمایت از استعدادهای تازه
این نویسنده معتقد است مشکل صنعت نشر فقط به تبلیغات محدود نمی‌شود و بخشی از آن به نحوه برخورد با نویسندگان جوان و ایده‌های تازه بازمی‌گردد. او از استعدادهایی سخن گفته که موضوعات متنوعی، از داستان‌های مرتبط با مقاومت فلسطین تا آثار علمی‌تخیلی، در ذهن دارند، اما برای همکاری با برخی ناشران با استقبال کافی روبه‌رو نمی‌شوند.
از نگاه جوادی، فعالیت فرهنگی به شناخت تخصصی، تعامل و برنامه‌ریزی نیاز دارد. نویسنده نیز برای خلق اثر به زمان احتیاج دارد و نمی‌توان انتظار داشت بدون فرصت تحقیق و رسیدن به زاویه دید مناسب، درباره هر رویدادی داستانی آماده کند.
او تجربه همکاری موفق خود با یکی از متولیان فرهنگی را نمونه‌ای از اهمیت گفت‌وگوی میان سفارش‌دهنده و نویسنده می‌داند؛ گفت‌وگویی که در آن هدف اثر و توانایی نویسنده به‌روشنی مشخص می‌شود و دو طرف به درک مشترکی از مسیر تولید کتاب می‌رسند.
نقش رمان در انتقال تاریخ به نسل نوجوان
جوادی رمان را یکی از ابزارهای مؤثر برای انتقال تجربه تاریخی و شناخت فرهنگ جوامع می‌داند. او با اشاره به آثار نویسندگانی مانند آگاتا کریستی و لئو تولستوی، توضیح می‌دهد که داستان‌ها می‌توانند مخاطب را با شیوه زندگی، مناسبات اجتماعی و تجربه تاریخی مردمان کشورهای دیگر آشنا کنند.
به اعتقاد او، ایرانیان نیز پیشینه‌ای طولانی در قصه‌گویی دارند و شاهنامه فردوسی نمونه برجسته این سنت است. بنابراین، نمی‌توان کاهش ارتباط بخشی از مخاطبان با کتاب را به بی‌علاقگی ذاتی مردم به داستان نسبت داد.
این نویسنده همچنین بر ضرورت ایجاد سازوکاری برای شناسایی و پرورش استعدادهای نویسندگی تأکید می‌کند. به باور او، اگر به نویسندگان جوان فرصت انتشار و دیده‌شدن داده شود و هم‌زمان برای جذب مخاطب نوجوان برنامه‌ریزی شود، امکان گسترش ارتباط میان نسل جدید و ادبیات داستانی بیشتر خواهد شد.
دیدگاه اصلی شیما جوادی این است که رونق کتاب‌خوانی تنها به تصمیم مخاطب وابسته نیست. ناشر، نویسنده و نهادهای فرهنگی نیز در معرفی آثار، حمایت از استعدادهای تازه و ایجاد ارتباط مؤثر میان کتاب و جامعه مسئولیت دارند؛ مسئولیتی که بدون تبلیغ هدفمند و شناخت مخاطب به نتیجه مطلوب نمی‌رسد.
