طرح شناسه‌دار کردن کارت سوخت جایگاه‌ها با هدف شفاف‌سازی مصرف بنزین، شناسایی سوخت‌گیری‌های غیرمتعارف و مقابله با سوءاستفاده‌های احتمالی در تهران اجرا شده است. بر اساس گزارش شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، بررسی تراکنش‌ها از مراجعات پرتعداد برخی افراد و دریافت حجم بالای بنزین با کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها حکایت دارد؛ رفتاری که به گفته مسئولان می‌تواند زمینه سوداگری و قاچاق سوخت را فراهم کند. هم‌زمان، اجرای زیرساخت‌های جدید در بخشی از جایگاه‌های پایتخت با صف‌های مقطعی همراه شده و بحث درباره علت ازدحام و نحوه سوخت‌گیری با کارت بانکی را دوباره مطرح کرده است.
چرا صف‌های پمپ بنزین طولانی شده است؟
در روزهای اخیر، صف‌های طولانی در برخی جایگاه‌های سوخت به موضوع گمانه‌زنی میان شهروندان تبدیل شده است. در گزارش ایرنا، یکی از دلایل اصلی این وضعیت، اجرای مرحله‌ای طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها و تغییر در شیوه ثبت و کنترل سوخت‌گیری عنوان شده است.
کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، گفته است که هم‌زمان با استقرار سخت‌افزارها و زیرساخت‌های جدید در ۲۵۰ جایگاه تهران، ازدحام‌هایی به وجود آمده است. به گفته او، این صف‌ها لزوماً به معنای کمبود بنزین نیستند و بخشی از آن‌ها به تغییرات فنی و محدود شدن امکان استفاده غیرشفاف از کارت‌های آزاد جایگاه‌ها مربوط می‌شود.
بر اساس این توضیحات، پیش از اجرای طرح، امکان ثبت دقیق هویت استفاده‌کنندگان از کارت‌های اضطراری و پایش دفعات سوخت‌گیری آن‌ها محدود بود. همین خلأ نظارتی می‌توانست زمینه استفاده پرتکرار از کارت‌های جایگاه را برای اهدافی فراتر از مصرف معمول خودرو فراهم کند.
البته برای ارزیابی سهم هر عامل در شکل‌گیری صف‌ها، باید اطلاعات دقیق‌تری درباره مدت سوخت‌گیری در روش جدید، عملکرد جایگاه‌ها و میزان تغییر تقاضا در ساعات مختلف منتشر شود. گزارش موجود، اجرای طرح و دوره گذار فنی را از دلایل ازدحام معرفی می‌کند، اما آمار تفکیکی از سهم هر عامل ارائه نمی‌دهد.
طرح شناسه‌دار کردن کارت سوخت جایگاه‌ها چیست؟
کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها برای مواقعی در نظر گرفته شده‌اند که رانندگان از کارت سوخت شخصی خود استفاده نمی‌کنند یا به آن دسترسی ندارند. با این حال، زمانی که استفاده از این کارت‌ها بدون ثبت اطلاعات کافی انجام شود، تشخیص مصرف‌کنندگان عادی از افرادی که به‌صورت مکرر و با حجم بالا سوخت دریافت می‌کنند دشوار خواهد بود.
طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های سوخت جایگاه‌ها با هدف ثبت اطلاعات دقیق‌تر درباره محل، زمان، میزان سوخت‌گیری و مشخصات استفاده‌کننده طراحی شده است. مطابق توضیحات مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، برای اجرای این طرح زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری جدیدی ایجاد شده که به شبکه بانکی متصل است.
در روش اعلام‌شده، متقاضی کارت بانکی شخصی خود را در دستگاه کارت‌خوان جایگاه قرار می‌دهد و پس از احراز هویت و دریافت شناسه یا توکن، می‌تواند سوخت‌گیری کند. هدف این است که تراکنش‌ها به اطلاعات قابل‌پیگیری متصل شوند و استفاده پرتکرار از کارت‌های اضطراری، بدون باقی ماندن رد اطلاعاتی، امکان‌پذیر نباشد.
مهم‌ترین اهداف اجرای طرح
- ثبت اطلاعات دقیق‌تر درباره استفاده‌کنندگان از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها؛
- شناسایی سوخت‌گیری‌های پرتعداد و غیرمتعارف؛
- کاهش امکان سوءاستفاده از تفاوت قیمت بنزین در ایران و کشورهای همسایه؛
- افزایش شفافیت در توزیع و فروش سوخت؛
- کمک به تفکیک مصرف عادی خودروها از رفتارهای مشکوک به سوداگری یا قاچاق.
۴۱ درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت جایگاه انجام می‌شد
به گفته ویس‌کرمی، در ۱۶ روز نخست شهریورماه سال مورد اشاره در گزارش، میانگین مصرف روزانه بنزین کشور به حدود ۱۴۴ میلیون لیتر رسید. بررسی‌های اعلام‌شده نشان می‌داد حدود ۴۱ درصد این حجم، معادل ۵۹ میلیون لیتر در روز، از طریق کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها توزیع شده است.
این آمار از سهم قابل‌توجه کارت‌های جایگاه در نظام توزیع بنزین حکایت دارد. مسئله مورد تأکید مسئولان، صرف استفاده از کارت جایگاه نیست؛ بلکه نبود اطلاعات کافی برای شناسایی دقیق استفاده‌کنندگان و بررسی الگوی مصرف آن‌هاست.
در صورتی که حجم بالایی از سوخت از طریق کارت‌هایی توزیع شود که استفاده‌کننده نهایی آن‌ها به‌روشنی مشخص نیست، شناسایی الگوهای غیرعادی و پیگیری تخلفات احتمالی دشوارتر می‌شود. شناسه‌دار کردن کارت‌ها قرار است این خلأ اطلاعاتی را کاهش دهد.
با این حال، سهم بالای کارت‌های اضطراری به‌تنهایی به معنای غیرقانونی بودن استفاده از آن‌ها نیست. بخش قابل‌توجهی از رانندگان ممکن است به دلایل عادی از کارت جایگاه استفاده کنند؛ موضوعی که آمار تفکیکی منتشرشده از پایلوت تهران نیز بر آن تأکید دارد.
سوخت‌گیری ۲ هزار لیتری در یک ماه؛ نمونه‌های اعلام‌شده از رفتارهای غیرمتعارف
یکی از بخش‌های مهم گزارش، نمونه‌هایی از مراجعات پرتعداد به جایگاه‌ها و دریافت حجم بالای بنزین با کارت‌های اضطراری است. طبق اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در بررسی داده‌های ثبت‌شده، مواردی شناسایی شده که با الگوی معمول مصرف خودروها تفاوت چشمگیری داشته‌اند.
در یکی از نمونه‌ها، فردی طی یک ماه ۱۰۵ مرتبه با یک کد ملی به یک جایگاه مراجعه کرده و بیش از ۲ هزار لیتر بنزین با نرخ آزاد دریافت کرده است.
در نمونه دیگری که در گزارش تشریح شده، یک فرد طی یک ماه به ۳۸ جایگاه مختلف مراجعه کرده و ۹۸ بار سوخت‌گیری انجام داده است. مجموع سوخت دریافت‌شده در این مورد ۲ هزار و ۳۳۷ لیتر اعلام شده است.
همچنین در بخشی از گزارش، به فردی اشاره شده که در آخرین روز مهر چهار بار مراجعه کرده و در مجموع ۹۵ لیتر سوخت دریافت کرده است. این نمونه‌ها از نگاه مسئولان، ضرورت ثبت و تحلیل الگوی سوخت‌گیری را نشان می‌دهند.
مصرف بالا یا مراجعه پرتعداد به‌تنهایی اثبات قطعی قاچاق نیست؛ با این حال، چنین الگوهایی می‌توانند برای بررسی بیشتر و شناسایی موارد مشکوک مورد استفاده قرار گیرند. تشخیص تخلف نهایی به بررسی مستندات و نتایج رسیدگی‌های مربوط نیاز دارد.
فاصله قیمت بنزین ایران با کشورهای همسایه و انگیزه قاچاق
یکی از عواملی که در گزارش ایرنا برای توضیح انگیزه اقتصادی قاچاق سوخت مطرح شده، فاصله قیمت بنزین در ایران با برخی کشورهای همسایه است. در این گزارش، فرض شده است که قیمت هر لیتر بنزین در کشورهای همسایه حدود ۰٫۷ دلار باشد؛ با استفاده از نرخ ارز مورد اشاره در گزارش، این رقم معادل تقریبی ۱۳۰ هزار تومان محاسبه شده است.
در مقابل، نرخ سوم بنزین عرضه‌شده با کارت جایگاه در گزارش، ۱۰ هزار تومان برای هر لیتر عنوان شده است. بر این اساس، فاصله قیمت فرض‌شده در دو سوی مرز به حدود ۱۳ برابر می‌رسد.
چنین اختلافی، در صورت صحت قیمت‌های مبنا و امکان انتقال غیرقانونی سوخت، می‌تواند انگیزه مالی قابل‌توجهی برای قاچاق ایجاد کند. با این حال، قیمت بنزین در کشورهای مختلف ثابت نیست و محاسبه دقیق اختلاف قیمت به نرخ ارز، زمان مقایسه، نوع سوخت و قیمت واقعی بازار هر کشور بستگی دارد.
بنابراین، رقم ۱۳۰ هزار تومان و نسبت ۱۳ برابری باید به‌عنوان محاسبات مطرح‌شده در گزارش و بر مبنای فرض‌های آن در نظر گرفته شود، نه یک نرخ قطعی و همیشگی برای تمام کشورهای همسایه.
۸۶ درصد مراجعات به کارت‌های جایگاه عادی اعلام شده است
در کنار نمونه‌های غیرمتعارف، آمارهای اعلام‌شده از پایش مصرف‌کنندگان در طرح آزمایشی تهران نشان می‌دهد بیشتر مراجعات به کارت‌های اضطراری، در گروه استفاده‌های معمول قرار داشته است.
طبق گفته ویس‌کرمی، ۸۶ درصد مراجعات به کارت‌های آزاد جایگاه‌ها طبیعی و منطقی ارزیابی شده‌اند. در این آمار:
- ۵۱ درصد شهروندان در ماه یک بار از کارت اضطراری استفاده کرده‌اند؛
- ۲۴ درصد دو بار در ماه از این کارت‌ها استفاده کرده‌اند؛
- ۱۱ درصد سه بار در ماه از کارت اضطراری استفاده کرده‌اند.
در همین گزارش، سهم ۱۴ درصد باقی‌مانده از مراجعات به‌عنوان بخش نیازمند توجه بیشتر مطرح شده و گفته شده است که حجم قابل‌توجهی از سوخت در این گروه توزیع شده است. این ارقام بر اساس داده‌ها و دسته‌بندی اعلام‌شده از سوی مسئولان طرح است و جزئیات کامل روش محاسبه یا تعریف دقیق «رفتار طبیعی» در گزارش منتشر نشده است.
این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا هدف طرح، بر اساس توضیحات مسئولان، حذف امکان سوخت‌گیری عادی با کارت جایگاه نیست، بلکه شناسایی الگوهای غیرمتعارف و افزایش قابلیت پیگیری تراکنش‌هاست.
اجرای آزمایشی طرح از ۵۴ جایگاه تا ۲۵۰ جایگاه تهران
اجرای آزمایشی طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری سوخت در ۵۴ جایگاه منتخب تهران از ۸ مهر ۱۴۰۴ آغاز شد. بر اساس گزارش، دامنه اجرای طرح بعداً به ۲۵۰ جایگاه از مجموع حدود ۳۶۰ جایگاه پایتخت گسترش یافت.
گسترش طرح به تعداد بیشتری از جایگاه‌ها، امکان ارزیابی عملکرد سامانه در مقیاس وسیع‌تر را فراهم می‌کند. در عین حال، اجرای مرحله‌ای هر زیرساخت جدید ممکن است نیازمند رفع ایرادهای فنی، آموزش کارکنان و اطلاع‌رسانی به رانندگان باشد؛ عواملی که می‌توانند بر تجربه شهروندان در روزهای نخست اثر بگذارند.
رضا نواز، سخنگوی صنف جایگاه‌داران سوخت کشور، گفته است که اجرای این طرح در تهران آغاز شده و نظرات، انتقادات و پیشنهادهای مردم، کارشناسان و مالکان جایگاه‌ها برای انتقال به تصمیم‌گیران جمع‌آوری می‌شود.
او تأکید کرده است که کاهش مشکلات اجرایی و جلوگیری از طولانی شدن زمان سوخت‌گیری، برای بهره‌مندی از مزایای طرح اهمیت دارد. این موضوع به‌ویژه از آن جهت مهم است که افزایش شفافیت نباید به قیمت دشوار شدن غیرضروری دسترسی رانندگان عادی به سوخت تمام شود.
آیا طرح جدید باعث کاهش مصرف بنزین شده است؟
در گزارش ایرنا، به آمار مصرف بنزین تهران در مهرماه دو سال متوالی اشاره شده است. بر اساس ارقام اعلام‌شده از سوی مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، مصرف بنزین تهران در مهر سال گذشته ۲۰ میلیون و ۷۰۰ هزار لیتر و در مهر سال جاری ۲۰ میلیون لیتر بوده است.
این ارقام در گزارش به‌عنوان نشانه‌ای از صرفه‌جویی هم‌زمان با اجرای طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد مطرح شده‌اند. با این حال، برای اثبات اینکه کاهش مصرف صرفاً ناشی از اجرای این طرح بوده، لازم است عوامل دیگری مانند تغییر میزان تردد، شرایط اقتصادی، تعداد خودروها، سفرهای فصلی و سایر سیاست‌های مدیریت مصرف نیز بررسی شوند.
به همین دلیل، مقایسه این دو رقم می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی بیشتر باشد، اما به‌تنهایی رابطه علت و معلولی قطعی میان اجرای طرح و کاهش مصرف بنزین را اثبات نمی‌کند.
وضعیت خودروهای عمومی و تاکسی‌های اینترنتی
یکی از نگرانی‌های احتمالی درباره تغییر شیوه سوخت‌گیری، تأثیر آن بر خودروهای عمومی و رانندگانی است که بخش زیادی از روز را در مسیر می‌گذرانند؛ از جمله رانندگان تاکسی‌های اینترنتی.
در گزارش اعلام شده است که شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی برای خودروهای عمومی و سکوهای حمل‌ونقل اینترنتی تدابیر ویژه‌ای پیش‌بینی کرده تا در تأمین و خرید سوخت آن‌ها اختلال ایجاد نشود.
با این حال، جزئیات این تدابیر، نحوه اجرای آن‌ها و شرایط دقیق استفاده گروه‌های مختلف از کارت‌های سوخت در متن گزارش تشریح نشده است. بنابراین، رانندگان این گروه‌ها برای اطلاع از مقررات اجرایی و سازوکارهای ویژه باید اطلاعیه‌های رسمی مرتبط را دنبال کنند.
جمع‌بندی؛ هدف طرح، شفافیت بیشتر در توزیع بنزین است
طرح شناسه‌دار کردن کارت سوخت جایگاه‌ها با هدف ثبت دقیق‌تر اطلاعات سوخت‌گیری، شناسایی مراجعات غیرمتعارف و کاهش فرصت‌های سوءاستفاده از اختلاف قیمت سوخت اجرا شده است. آمارهای اعلام‌شده از پایلوت تهران نشان می‌دهد بیشتر مراجعات به کارت‌های اضطراری در گروه استفاده‌های معمول قرار دارد، اما نمونه‌هایی از دریافت حجم بالای بنزین و مراجعه مکرر به جایگاه‌های مختلف نیز گزارش شده است.
موفقیت این طرح به چند عامل وابسته است: دقت ثبت اطلاعات، شناسایی درست رفتارهای مشکوک، حفظ دسترسی آسان شهروندان به سوخت و کاهش زمان انتظار در جایگاه‌ها. انتشار آمار شفاف درباره عملکرد سامانه، میزان تخلفات تأییدشده و تغییرات واقعی در صف‌ها و مصرف بنزین می‌تواند ارزیابی دقیق‌تری از نتایج طرح در اختیار مردم قرار دهد.
