پیشگیری از خودکشی به گفته مسئولان وزارت بهداشت، مسئله‌ای پیچیده و چندلایه است و نمی‌توان برای آن تنها به یک راهکار یا مداخله مشخص تکیه کرد. علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزیر بهداشت، با تأکید بر ماهیت شبکه‌ای عوامل مؤثر بر خودکشی گفت برنامه‌های پیشگیری باید علمی، دقیق و مبتنی بر شواهد باشند و شرایط اجتماعی هر منطقه را نیز در نظر بگیرند.
در همایش علمی تخصصی پیشگیری از خودکشی، علاوه بر موضوعاتی مانند اهمیت گفت‌وگو و حمایت اجتماعی، بر نحوه پوشش رسانه‌ای این موضوع، خطر اثرپذیری رفتاری، تفاوت شرایط مناطق مختلف کشور و ضرورت بازنگری در برنامه‌های پیشگیری تأکید شد. همچنین مسعود حبیبی، معاون فرهنگی دانشجویی وزارت بهداشت، از مجموعه اقداماتی برای حمایت از سلامت روان دانشجویان و دستیاران پزشکی خبر داد که شامل غربالگری، پیگیری افراد در معرض خطر، کاهش سقف ساعات کاری دستیاران و تقویت خدمات مشاوره‌ای است.
چرا پیشگیری از خودکشی به یک راهکار محدود نمی‌شود؟
علیرضا رئیسی با اشاره به پیچیدگی مسائل اجتماعی گفت نمی‌توان انتظار داشت با اجرای یک اقدام مشخص، مانند برگزاری یک جشن یا اردو، مسئله خودکشی برطرف شود. به گفته او، مسائل اجتماعی خطی نیستند و عوامل مختلفی در کنار یکدیگر بر سلامت روان و رفتار افراد تأثیر می‌گذارند.
بر همین اساس، مداخلات مربوط به پیشگیری از خودکشی باید مجموعه‌ای از عوامل روان‌شناختی، اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی و محیطی را همزمان در نظر بگیرند. این رویکرد به معنای آن است که هیچ اقدام منفردی را نمی‌توان راه‌حل قطعی دانست و برنامه‌های پیشگیری باید بر اساس شواهد علمی طراحی و ارزیابی شوند.
رئیسی همچنین تأکید کرد که خودکشی پدیده‌ای مختص یک کشور یا جامعه خاص نیست و در کشورهای مختلف، حتی جوامعی با شرایط اقتصادی مناسب، نیز رخ می‌دهد. از این منظر، عوامل روان‌شناختی و اجتماعی در بسیاری از موارد به یکدیگر مرتبط هستند.
برنامه پیشگیری از خودکشی باید متناسب با هر منطقه باشد
یکی از نکات مورد تأکید معاون بهداشت وزیر بهداشت، تفاوت شرایط اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف کشور است. بر این اساس، نمی‌توان برای تمام استان‌ها و شهرها یک نسخه یکسان در نظر گرفت.
برای نمونه، شرایط اجتماعی تهران با یک منطقه دیگر کشور متفاوت است و همین تفاوت‌ها می‌تواند بر نوع مداخله مورد نیاز تأثیر بگذارد. بنابراین برنامه‌های پیشگیری باید در سطح منطقه‌ای طراحی شوند و متناسب با ویژگی‌ها، نیازها و عوامل خطر همان جامعه اجرا شوند.
رئیسی همچنین از فعالیت کمیته‌ای در وزارت بهداشت برای بررسی برنامه‌های پیشگیری خبر داد و گفت این برنامه‌ها نیازمند بازنگری هستند و فرایند بررسی و نهایی‌سازی آنها در حال انجام است.
سامانه سلامت روان به‌تنهایی کافی نیست
راه‌اندازی سامانه‌های مرتبط با سلامت روان و خودمراقبتی نیز از موضوعات مطرح‌شده در این نشست بود. رئیسی تأکید کرد که نباید صرفاً ایجاد یک سامانه را هدف قرار داد؛ بلکه سامانه باید ابزاری برای ارتقای سلامت، افزایش توانمندی افراد و آسان‌تر کردن دسترسی آنها به خدمات و حمایت‌ها باشد.
او همچنین گفت همه افراد جامعه لزوماً برای دریافت کمک به روان‌شناس مراجعه نمی‌کنند. بنابراین شبکه حمایت از افراد در معرض خطر نباید فقط به خدمات تخصصی روان‌شناسی محدود شود.
به گفته معاون بهداشت وزیر بهداشت، گاهی گفت‌وگوی یک دوست صمیمی و فراهم شدن امکان صحبت کردن با فردی قابل اعتماد می‌تواند در شرایط دشوار نقش مهمی داشته باشد. این دیدگاه بر اهمیت ایجاد شبکه‌های حمایتی در کنار خدمات تخصصی سلامت روان تأکید دارد.
شنیدن و گفت‌وگو می‌تواند بخشی از فرایند پیشگیری باشد
یکی از محورهای سخنان رئیسی، اهمیت شنیدن مشکلات افرادی بود که در شرایط دشوار قرار دارند. او گفت برخی افراد بیش از هر چیز به کسی نیاز دارند که بتوانند با او صحبت کنند و احساس کنند حرف‌هایشان شنیده می‌شود.
از این منظر، واکنش اطرافیان نیز اهمیت پیدا می‌کند. برخورد مناسب، توجه به مشکلات فرد و ایجاد فرصت برای گفت‌وگو می‌تواند بخشی از حمایت اجتماعی باشد و به فاصله گرفتن فرد از یک وضعیت بحرانی کمک کند.
رئیسی تأکید کرد که خودکشی معمولاً یک اتفاق کاملاً ناگهانی و بدون زمینه نیست و فرد ممکن است پیش از رسیدن به شرایط بحرانی، مجموعه‌ای از مشکلات و فشارها را تجربه کرده باشد. بنابراین هر اقدامی که بتواند فاصله فرد را از نقطه بحران بیشتر کند، می‌تواند در مسیر پیشگیری اهمیت داشته باشد.
خودکشی واگیردار نیست، اما می‌تواند اثرپذیری رفتاری ایجاد کند
یکی دیگر از موضوعات مهم مطرح‌شده در این همایش، احتمال اثرپذیری رفتاری پس از وقوع یک خودکشی در یک محیط اجتماعی بود. رئیسی به‌ویژه درباره نوجوانان هشدار داد که اقدام یک همکلاسی یا فردی در یک محله ممکن است بر دیگران اثر بگذارد.
او تأکید کرد که خودکشی یک بیماری واگیردار نیست، اما از نظر رفتاری ممکن است در برخی شرایط الگوهای اثرپذیری ایجاد شود. به همین دلیل، نحوه مواجهه جامعه، خانواده، مدرسه و رسانه با چنین اتفاقاتی اهمیت زیادی دارد.
این موضوع همچنین ضرورت رعایت اصول حرفه‌ای در اطلاع‌رسانی درباره خودکشی را برجسته می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که انتشار جزئیات نامناسب یا تصاویر مرتبط می‌تواند پیامدهای ناخواسته‌ای داشته باشد.
رسانه‌ها باید استانداردهای پوشش خودکشی را رعایت کنند
معاون بهداشت وزیر بهداشت بر ضرورت رعایت استانداردهای رسانه‌ای در انتشار اخبار مربوط به خودکشی تأکید کرد. به گفته او، در سطح بین‌المللی مطالعات گسترده‌ای درباره چگونگی بازنمایی خودکشی در تلویزیون، سینما، شبکه نمایش خانگی و رسانه‌های خبری انجام شده است.
هدف از چنین استانداردهایی، اطلاع‌رسانی مسئولانه بدون ایجاد زمینه برای اثرپذیری نامناسب یا عادی‌سازی این رفتار است. رئیسی گفت در ایران نیز درباره این موضوع کار علمی انجام شده و خبرگزاری‌های رسمی این استانداردها را رعایت می‌کنند، اما درباره رسانه‌های غیررسمی نیاز به توجه و نظارت بیشتری وجود دارد.
پوشش رسانه‌ای خودکشی باید به گونه‌ای باشد که ضمن اطلاع‌رسانی، از انتشار جزئیات نامناسب و بازنمایی آسیب‌زا جلوگیری شود.
خودکشی نباید فقط یک مسئله امنیتی تلقی شود
رئیسی تأکید کرد که بررسی خودکشی نیازمند رویکرد علمی است و نباید این پدیده صرفاً از زاویه امنیتی دیده شود. از نگاه او، متخصصان حوزه‌های مختلف می‌توانند ابعاد روان‌شناختی و اجتماعی موضوع را بررسی کنند و در کنار آن، قوانین و مسائل اجتماعی مرتبط نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
چنین رویکردی می‌تواند زمینه همکاری میان بخش‌های مختلف را فراهم کند؛ زیرا عوامل مؤثر بر سلامت روان تنها در حوزه نظام درمان قرار ندارند و خانواده، دانشگاه، محیط کار، جامعه و سیاست‌های اجتماعی نیز می‌توانند در شرایط فرد نقش داشته باشند.
چرا سلامت روان دستیاران پزشکی اهمیت ویژه دارد؟
در بخش دیگری از این همایش، مسعود حبیبی، معاون فرهنگی دانشجویی وزارت بهداشت، درباره عوامل مؤثر بر افکار خودکشی در میان دانشجویان و دستیاران پزشکی صحبت کرد. او اختلالات روانی و مشکلات روان‌پزشکی را از عوامل مهم دانست، اما گفت در محیط دانشگاهی عوامل دیگری نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
به گفته حبیبی، سلسله‌مراتب آموزشی، فرسودگی، خستگی، کمبود خواب، ترس از درخواست کمک و نگرانی از انگ خوردن از جمله عواملی هستند که می‌توانند در شرایط دانشجویان و دستیاران اهمیت پیدا کنند.
دوره دستیاری پزشکی نیز به دلیل فشار کاری و مسئولیت حرفه‌ای شرایط خاصی دارد. تصمیم‌گیری درباره درمان بیماران، مواجهه با موارد دشوار و تجربه شکست درمانی یا مرگ بیمار می‌تواند فشار روانی قابل توجهی ایجاد کند و در برخی افراد احساس تقصیر یا مسئولیت را نیز به همراه داشته باشد.
سلسله‌مراتب آموزشی و فشار روانی دستیاران
حبیبی با اشاره به ساختار سلسله‌مراتبی دوره دستیاری گفت نحوه اعمال قدرت و تعامل میان استادان، دستیاران سال‌های بالاتر و دستیاران سال‌های پایین‌تر باید با دقت مورد توجه قرار گیرد.
او در این زمینه به یک پرونده اشاره کرد که در آن رزیدنت سال دوم رشته جراحی فک و صورت از سوی رزیدنت سال بالاتر مأمور به انجام کاری شده بود، اما به دلیل مشغله امکان انجام آن را نداشت. به گفته حبیبی، در ادامه و در جریان یک پروسیجر در اتاق عمل سرپایی، رزیدنت سال بالاتر با خارج کردن پرستار از اتاق، در حضور بیمار با رزیدنت سال دوم برخورد و او را مورد ضرب‌وشتم قرار داده بود.
این نمونه از نگاه معاون فرهنگی دانشجویی وزارت بهداشت نشان می‌دهد که سلامت محیط آموزشی فقط به برنامه درسی محدود نیست و نحوه مدیریت روابط، قدرت و رفتار حرفه‌ای در محیط دانشگاهی نیز اهمیت دارد.
ترس از انگ می‌تواند مانع کمک خواستن شود
یکی دیگر از عواملی که حبیبی به آن اشاره کرد، نگرانی از قضاوت شدن یا انگ خوردن در صورت درخواست کمک بود. فردی که با مشکل روانی یا فشار شدید مواجه است، ممکن است به دلیل ترس از واکنش دیگران، مشکل خود را پنهان کند و برای دریافت حمایت اقدام نکند.
در محیط‌های دانشگاهی و درمانی، کاهش این نگرانی می‌تواند به معنای ایجاد مسیرهای امن‌تر برای درخواست کمک و دسترسی آسان‌تر به خدمات مشاوره‌ای باشد. به همین دلیل، ایجاد ارتباط مستقیم با مسئولان و مراکز مشاوره یکی از محورهای اقدامات وزارت بهداشت عنوان شده است.
افزایش حقوق و کاهش سقف ساعات کاری دستیاران
معاون فرهنگی دانشجویی وزارت بهداشت همچنین از مجموعه اقداماتی برای کاهش فشار معیشتی و کاری دستیاران خبر داد. به گفته او، طی دو سال گذشته توجه قابل توجهی به مسائل رفاهی و معیشتی این گروه شده است.
- افزایش حقوق دستیاران و توجه به شرایط شغلی آنها.
- فعال شدن دوباره شوراهای صنفی دستیاران و دانشجویان دکتری تخصصی.
- ایجاد امکان پرداخت بخشی از کارانه پس از فارغ‌التحصیلی.
- ایجاد خط ارتباطی مستقیم برای طرح مشکلات دستیاران با حوزه آموزش.
- کاهش سقف ساعات کاری دستیاران به ۹۰ ساعت در هفته.
حبیبی گفت در قالب سازوکاری که برای دستیاران جوان ایجاد شده است، افرادی که پس از فارغ‌التحصیلی وارد کار می‌شوند و ممکن است دریافت حقوق سالانه آنها حدود شش ماه زمان ببرد، می‌توانند معادل ۶۰ درصد کارانه خود را در همان ماه نخست دریافت کنند.
او همچنین گفت تعیین سقف ۹۰ ساعت کار هفتگی تصمیم ساده‌ای نبوده است؛ زیرا در بیمارستان‌های دارای کمبود نیرو، کاهش ساعات کاری دستیاران ممکن است نیازمند استفاده از پزشکان و متخصصان دیگر باشد. با وجود این، این تصمیم ابلاغ و اجرایی شده است.
غربالگری اجباری دانشجویان و دستیاران برای سلامت روان
یکی از اقدامات اعلام‌شده وزارت بهداشت، الزامی شدن غربالگری دانشجویان و دستیاران است. طبق توضیحات حبیبی، از سال گذشته افرادی که وارد دانشگاه می‌شوند باید این غربالگری را انجام دهند تا افرادی که در محدوده بالاتر از نقطه برش قرار دارند، شناسایی شوند.
هدف از این غربالگری، شناسایی زودهنگام مشکلات و طراحی مداخلات متناسب برای افرادی است که نیاز بیشتری به حمایت دارند. حبیبی گفت نتایج غربالگری سال گذشته در طراحی برنامه‌های بعدی مورد استفاده قرار گرفته است.
طرح «پنجره نو» برای شناسایی افراد در معرض خطر
طرح «پنجره نو» یکی از برنامه‌هایی است که وزارت بهداشت برای پیگیری افراد دارای عوامل خطر یا نشانه‌های نیازمند توجه اجرا می‌کند. طبق توضیحات ارائه‌شده، گروه‌های مختلفی در این برنامه مورد توجه قرار می‌گیرند.
- افرادی که دچار اختلالات روانی هستند.
- افرادی که در خانواده آنها سابقه خودکشی وجود دارد.
- افرادی که به مراکز مشاوره مراجعه کرده‌اند.
- افرادی که درباره افکار خودکشی صحبت کرده‌اند.
- افرادی که همکلاسی‌هایشان درباره وضعیت آنها نگرانی اعلام کرده‌اند.
- افرادی که با افت تحصیلی قابل توجه مواجه شده‌اند.
- افرادی که در محیط آموزشی یا درمانی رفتارهای غیرمعمول یا تند نشان می‌دهند.
برای اجرای این برنامه، ۱۱۷ تیم در سراسر کشور تشکیل شده است. این تیم‌ها از روان‌پزشک، روان‌شناس بالینی و مددکار اجتماعی تشکیل شده‌اند و وظیفه شناسایی و پیگیری افرادی را که به مداخله نیاز دارند، بر عهده دارند.
کاهش ۵۵ درصدی اقدام به خودکشی در گزارش وزارت بهداشت
حبیبی اعلام کرد که در شش ماه نخست امسال، در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، میزان اقدام به خودکشی در میان افراد تحت پوشش این برنامه‌ها ۵۵ درصد کاهش داشته است. این رقم، بر اساس اظهارات او، یکی از نتایج اجرای برنامه‌های مداخله‌ای و پیگیری سلامت روان بوده است.
او همچنین گفت ۹۰ درصد افرادی که به درمان دارویی نیاز داشته‌اند، درمان خود را ادامه داده‌اند و میزان ورود به روند درمان نیز ۲۷ درصد افزایش یافته است.
این ارقام مربوط به برنامه‌ها و جمعیت مورد اشاره مسئول وزارت بهداشت است و برای تفسیر آنها باید جامعه تحت پوشش، روش اندازه‌گیری و سایر عوامل مؤثر نیز در نظر گرفته شود. بنابراین نمی‌توان این آمار را بدون توجه به محدوده اجرای برنامه، به کل جامعه تعمیم داد.
مهارت‌های زندگی و تاب‌آوری در برنامه‌های جدید
وزارت بهداشت همچنین برنامه‌هایی را برای افزایش مهارت‌های زندگی و تاب‌آوری دانشجویان در حال طراحی و اجرا دارد. هدف از این برنامه‌ها افزایش توانمندی افراد برای مواجهه با فشارها و تقویت مهارت‌هایی مانند ارتباط مؤثر عنوان شده است.
بر اساس توضیحات حبیبی، یک برنامه سراسری در زمینه مهارت‌های زندگی طراحی شده که کارشناسان مراکز مشاوره و حوزه‌های فرهنگی دانشگاه‌ها را نیز دربرمی‌گیرد. در این برنامه قرار است کارشناسان به عنوان مربی آموزش ببینند و سپس شبکه‌ای در سراسر کشور برای آموزش و تمرین مهارت‌های ضروری شکل بگیرد.
همچنین ۱۱ کتاب در زمینه‌های مرتبط در دست تألیف اعلام شده است که قرار است پس از آماده‌سازی مورد استفاده قرار گیرد.
مشارکت اجتماعی دانشجویان و سلامت روان
حبیبی در ادامه به نقش فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی در سلامت روان دانشجویان اشاره کرد. به گفته او، افزایش مشارکت دانشجویان در فعالیت‌های جمعی مانند کوهنوردی می‌تواند با کاهش افکار خودکشی همراه باشد و کاهش مشارکت اجتماعی نیز ممکن است با افزایش این افکار ارتباط داشته باشد.
به همین دلیل، ادارات و مدیریت‌های فرهنگی دانشگاه‌ها در برنامه‌های خود به فعالیت‌های اجتماعی دانشجویان توجه بیشتری نشان می‌دهند. هدف این فعالیت‌ها تنها پر کردن اوقات فراغت نیست، بلکه ایجاد ارتباط اجتماعی و تقویت احساس تعلق نیز می‌تواند بخشی از حمایت روانی و اجتماعی باشد.
طرح «هم‌قدم» و پیگیری حدود ۷ هزار دانشجو
یکی دیگر از برنامه‌های اشاره‌شده در این نشست، طرح «هم‌قدم» در مراکز مشاوره دانشگاه‌هاست. در چارچوب این طرح، با حدود ۷ هزار دانشجویی که با مشکلاتی مواجه بودند تماس گرفته شد و کارشناسان بالینی، مشاوران، روان‌شناسان و روان‌پزشکان وضعیت آنها را پیگیری کردند.
این اقدامات در دوره‌ای انجام شده که دانشگاه‌ها در وضعیت آموزش مجازی قرار داشتند و همزمان برنامه‌های دیگری نیز در حوزه فرهنگی و مشاوره‌ای اجرا می‌شد.
جمع‌بندی؛ پیشگیری نیازمند شبکه‌ای از حمایت‌هاست
سخنان مسئولان وزارت بهداشت نشان می‌دهد پیشگیری از خودکشی به یک اقدام منفرد محدود نیست و مجموعه‌ای از عوامل روانی، اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی و محیطی باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. از نگاه مسئولان، گفت‌وگو، شنیدن مشکلات، دسترسی به خدمات تخصصی، کاهش انگ، حمایت اجتماعی و طراحی مداخلات متناسب با هر منطقه، بخش‌هایی از این رویکرد هستند.
در محیط دانشگاهی نیز عواملی مانند فرسودگی، فشار کاری، سلسله‌مراتب آموزشی، مشکلات عاطفی و خانوادگی، نگرانی اقتصادی و ترس از کمک خواستن می‌توانند نیازمند توجه باشند. غربالگری، طرح «پنجره نو»، فعالیت تیم‌های تخصصی، خط ارتباطی برای دستیاران و برنامه‌های مهارت‌های زندگی از جمله اقداماتی هستند که وزارت بهداشت برای پاسخ به این مسائل اعلام کرده است.
در کنار همه این اقدامات، گفت‌وگوی بدون قضاوت و توجه به نشانه‌های فشار روانی اهمیت دارد. اگر فردی احساس می‌کند خودش یا شخص دیگری در معرض خطر فوری قرار دارد، کمک تخصصی و خدمات اورژانسی محل زندگی باید در اولویت قرار گیرد و نباید فرد در شرایط بحرانی تنها گذاشته شود.
